پیامبر اکرم صلی الله فرمودند: هرگاه خداوند خیر بنده ای را بخواهد او را دین شناس، بی اعتنا به دنیا و بینای به عیوب نفسش گرداند.( مستدرک الوسایل، ج12)***************امام باقرعلیه السلام فرمودند: خود را به پایداری به حق وادار کن، هر آنکه حقی را منع کند  دو برابر آن را در باطل هدر دهد. ( تحف العقول، ص296)*****************امام حسین علیه السلام فرمودند : هرگز قومی که خشنودی مخلوق را بر خشم خالق برگزیدند رستگار نخواهد شد. ( بحارالانوار، ج44)********************امام رضاعلیه السلام فرمودند: هر که اندوه مومنی را بزداید خداوند روز قیامت غم از دلش می زداید. ( کافی، ج2)*************************امام صادق علیه السلام فرمودند : هر که  دو رکعت نماز بگذارد و بداند در آن چه می گوید نمازش که تمام شد بین او و خداوند هیچ گناهی باقی نمی ماند.( کافی، ج3)*********************************امام علی علیه السلام فرمودند : خشم را با سکوت درمان کنید و خواهش های نفسانی را با عقل. ( غرر الحکم/4253)*********************امام کاظم علیه السلام فرمودند: به دیگران خیر برسان و سخن خوب و مفید بگو، بی تفاوت و بی مسئولیت مباش. ( بحارالانوار، ج2)********************امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند: همه پلیدی ها در یک خانه نهاده شده و کلید آن دروغ قرار داده شده است. ( برگزیده احادیث 14 معصوم)*********************امام زمان (عج) فرمودند: من ذخیره خداوند در روی زمین و انتقام گرنده از دشمنان او هستم.( برگزیده احادیث 14 معصوم)*************************امام جواد علیه السلام فرمودند : اعتماد به خداوند بهای هر چیز گرانبهاست و نردبانی به سوی هر بلندایی.************************امام هادی علیه السلام فرمودند: بخل نکوهیده ترین خوی است.*******************امام حسن علیه السلامفرمودند: همانا نیک ترین نیکویی خوی نیکوست.******************امام سجاد علیه السلام فرمودند:  سخن طیب و پاکیزه را از هر کس که گفت بگیرید، اگر چه او خود بدان عمل نمی کند. *************************حضرت فاطمه سلام اللهفرمودند: خدای تعالی ایمان را برای پاکیزگی از شرک قرار داد و نماز را برای دوری از تکبر و خودخواهی.***********************************

بیرجند

فرستادن به ایمیل چاپ
میانگین امتیار کاربران: / 3
ضعیفعالی 

بسم الله الرحمن الرحیم

بیرجند

شهر طوفان و صاعقه

موقعیت جغرافیایی

شهرستان بیرجند با 140 کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان

در جنوب استان خراسان واقع شده است، شهرستان بیرجند

از شمال به شهرستان قاینات، از شرق به کشور افغانستان ،

از جنوب به شهرستان نهبندان و استان کرمان و از مغرب

به شهرستان فردوس و طبس محدود است .

وسعت این شهرستان 34 هزار و893 کیلومتر مربع و

مرکز آن شهربیرجند است .

فاصله شهرستان بیرجند تا مرکز استان خراسان 481 کیلومتر،

تا مرکز استان سیستان وبلوچستان 458 کیلومتر و تا مرکز

استان کرمان 586کیلومتر است.

بیرجند شهرستانی کوهستانی است ودرآن کوه ها و دره های

عمیق و حاضلخیزی وجود دارد کوه های عمده شهرستان

عبارتند از: رشته کوه باقرآن در جنوب، کوه شاه در غرب،

رشته کوه مؤمن آباد.

آب و هوای این شهرستان بیابانی و نیمه بیابانی است.

در شهرستان بیرجند رودخانه عمده ای وجود ندارد و رودها

که به «کال» معروفند ،عموماً فصلی و مسیل هستند.

این شهرستان در حال حاضر دارای چهار بخش مرکزی،

خوسف، درمیان، سربیشه ، 19 دهستان و چهار نقطه

شهری است .بیرجند پرجمعیت ترین شهرستان جنوب خراسان است.

************

سابقه تاریخی

نخستین بار نام بیرجند درا سناد مکتوب در کتاب معجم البلدان،

قرن هفتم هجری قمری آمده که این شهر را از زیباترین بلدیه

قهستان معرفی کرده است.

همچنین سیاحان و مورخانی چون مارکوپلو، یاقوت حموی،

مقدسی ، حمد الله مستوفی و حافظ ابرو در کتاب خود از این

شهر به نوعی یاد برده اند .

بیرجند مرکب از دو جزء «بیر »و«جند» است که هر بخش آن

در زبان پارسی باستان واژه ای مستقل و دارای معنا و مفهوم

اساطیری و تاریخی می باشد که این جزء با هم معنی «طوفان»

و یا شهر«صاعقه» را می دهد.

کشفیات اخیر باستان شناسان در منطقه بیرجند حاکی از این است

که نواحی مزبور علاوه بر این که محل سکونت یا معبر انسان

در پیش از تاریخ بوده، رد پای قوم ساگارتی یک اقوام کوچ نشین

پارسی را نیز در خود به یادگار گذاشته است که نمونه بارز آن

کهن ترین اثر کشف شده بیرجند به نام سنگ نگار لاخ مزار

کوچ است که برآن نقوس پیش از تاریخ، علایم پیکتوگرافی

یا تصویری و کتیبه های خط عربی نیز به چشم می خورد .

قراین و شواهد نشان دهنده این است که آبادانی و رونق

شهر برجند از دوره صفویه به بعد بوده، که تقریباً تا اواسط

دوره قاجاریه معماری و بافت هماهنگی را در بر داشته است .

یادمان های تاریخی بی شمار در این شهر، خانه های گلی

و گنبدی شکل وکوچه های پیچ در پیچ ،قراولخانه های  بیدار

و کاروانسراهای پر جنب جوش حکایت از دفاع در برابر دشمن

بیگانه و یا مبارزه با توفان شن دارد.

با توجه با عناصری چون میدان های کوچک، آب انبارهای قدیمی،

مساجد و حمام های عمومی میسر می گردد.

روی هم رفته شهر بیرجنددارای نوزد محله معتبر و مهم بوده است .

****************

فرهنگ و آموزش عالی

از لحاظ فرهنگ و علم و معرفت، این دیار یکی از درخشان ترین

نقاط ایران است . در نوشته های دوره صفویه  گفته شده

که قهستان ولایتی است با مردم فهیم و صاحب  فراست

که ازآنجا شاعران و نویسندگان و عالمان زیادی برخاسته اند.

بیرجند دارالملک قهستان بوده و خانه های آن بر روی تپه

ماهور بنا گردیده است .

در عهد ساسانیان این منطقه ولایتی آباد و دارای روستاهای

حاصلخیز بوده است که مردمانی با استعداد و سلحشور داشته

و همیشه مایه دلگرمی حکومت و منشأ قدرت در این

منطقه بوده اند که به پشتیبانی آنان پیروزی هایی به دست

می آورده اند. شهرستان بیرجند علی رغم محدودیتهای

زیست محیطی و شرایط ویژه اقلیمی خاص از توان و غنای

فرهنگی بالای برخوردار است.

وجود علما، فقها و دانشمندان برجسته ای که هر یک در

طول تاریخ سبب ایجاد و تقویت پیکر تنومند فرهنگی منطقه

شده اند ،آوازه این شهرستان را از مرز منطقه و کشور فراتر

برده و نام بسیاری ازآنان در زمره شخصیتهای علمی ایران

و جهان ثبت شده است .

نمونه این شهرت اولین مدرسه به سبک جدید است که در

سال 1284 هـ. ش تاسیس شد و به دنبال آن

دبیرستان شوکتیه و مدارس دشت بیاض نهیندان،  سربیشه

خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح شد.

مهمترین عاملی که به بیرجند وجهه ای قابل احترام می بخشد ،

قدمت فرهنگی آن است .

مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته اند

و در این میان اهمیت مدرسه «معصومیه» که سابقه ی بیش از

هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر

است . هم اکنون در شهرستان بیرجند پنج مرکزآموزشی وابسته به

آموزش و پرورش به فعالیت مشغولند.

آموزش وپرورش بیرجند هم اینک با بیش از 90 سال

از عمر با برکت بیش از یکصد هزار نفر دانش آموز را تحت

تعلیم و تربیت دارد.

وجود چهار اداره مستقل آموزش پرورش در شهرستان بیرجند با بیش

از هفت هزار نفر پرسنل ، مرکز آموزش  عالی فرهنگیان ،

مراکز تعلم و تربیت، پژهشکده معلم و... آموزش این شهرستان را به

آموزش و پروش استان خراسان (پس از مشهد) تبدیل کرده است .

بیرجندبه عنوان قطب دانشگاهی شرق کشور از امکانات آموزش

عالی مشغول تحصیل هستند که بالاترین تورم دانشجویی در

سطح کشور را به خود اختصاص داده است .

بدین معنی که به ازای هر نه نفر شهروند  بیرجندی یک نفر

دانشجو وجود دارد.

از جمله مراکزآموزش عالی در بیرجندمی توان از دانشگاه بیرجند،

دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند، دانشگاه پیام نور ،مرکز تربیت معلم

شهید باهنر ،مرکز آموزش عالی ضمن خدمت فرهنگیان، مرکز

بیرجند و مرکز آموزش عالی دختران بیرجند (سپید کاشانی )نام برد .

لازم ه ذکر است که دانشگاه صنعت و معدن ایران مرکز

بیرجند با ظرفیت هزار دانشجو دومین مر کز آموزش صنعت و معدن

در کشور (پس از تهران ) به شمار میآید .

******************

آثار تاریخی بیرجند

آب انباره ها

چون آب قنات بیرجند موسوم به (قصبه ) شور و غیر قابل شرب بوده،

مردم خیرخواه در داخل شهر چندین آب انبار بزرگ بنا کرده

بودند که این آب آنبارها درزمستان و بهار از آب اضافی و شیرین

روستاهای کوه باغران پر آب شده و کفاف آب آشامیدنی مردم را در طول

سال می داد. و این آب انبارها به علت اینکه کاملاً سرد و گوارا بود.

حجم زیاد آب انبارها موجب شده بود که مردم براید داشتن آب بین

نود تا چهل پله را طی کنند تا به شیر آب انبار نصب شده بود دسترسی

پیدا کنند . آب انبارها از لحاظ تاریخی حایز اهمیت زیادی است و اکثر آنها

دردوره قاجاریه بنا گرده اند.

میراث فرهنگی شهرستان بیرجند این آب انبارها را از جمله آثار

سمبلیک فرهنگی محسوب نموده و از سال 1372 به مرمت

تعدادی ازآنها اقدام نموده است .

تعدادی ازآب انبارها ی بیرجند از نظر اسم مؤسس و یا موقعیت

بنا به شرح زیر است:

آب انبار محسن زاده ،آب وقابل منزل آراسته، دو باب اب انبار مقابل

مسجد جامع، آب انبار عمه در خیابان انقلاب مسجد آیتی،

آب انبار حاجی ملک که دارای 72 پله است؛ آب انبار جمشیدی

در خیرآباد، آب انبار مجاور کاروان سرای مستوفی،

آب انبار حاج محد جعفر، آب انبار شیخ جنب حسینیه پایین شهر،

آب انبار حاجی سالار واقع در نزدیکی نوانخانه سابق بیرجند،

آب انبار کشتمان واقع در پشت اداره قند و شکر فعلی،

آب انبار واقع در مقابل مسجد پایین شهر، آب انبار سید حسین

گلشنی واقع در جنوب غربی بند باروت کوبها، آب انبار غینو.

بندهای قدیمی

در دویست سال گذشته، سدهایی باساروج، که مخلوطی

ازآهک و خاکستر و یاآهک وماسه است( و در سالهای اخیر

با ماسه و سیمان )، ساخته می شود.

این سده ها، نه تنها درذخیره کردن آب و جلوگیری از سیل

بسیار مفید و موثر هستند، بلکه سالهاست که تفرجگاه مردم

شهرستان بیرجند محسوب می شوند.

ذیلاً چند بار بند یا سد که در نزدیکی شهر بیرجند قرار دارد

با توجه به قدمت آنها معرفی می شود:

بند یا سد دره:

این نبد در 11 کیلومتری جنوب شهر بیرجند و بر روی

یکی از دره های کوه باغران بنا شده است.

حجم دریاچه این سد در حدود پانزده هزار متر مکعب است

مصالح به کار رفته در این بند عبارتند: سنگ، آجر، و ملات آهکی،

مخزن این بند در حال حاضر تقریباً از رسوبات پر شده

قابل استفاده نیست .

لیکن از پنجاه سال گذشته به عنوان محل تفرج و ورزش در این شهر

محسوب می شود. اکثر افراد در گذشته، برای شنا کردن به این

بند و بند عمر شاه می آمدند. در وسط دیوار بند ، ک محفظه عمودی

به شکل چاه وجود دارد که در هر یک متر ارتفاع به سمت بند

سوراخی (دریچه ای ) تعبیه شده که داخل بند راه دارد.

در حالت پر بودن این سوراخ ها بسته و آب اضافی به صورت سرریز

از کنار بند خارج می شده است این بند در زمستان و بهار،

آبگیری می شد و در اواخر بهار، بر حسب نیاز به ترتیب یک دریچه

از این دریچه ها (یا آب بندها) باز می شد، تا آب آبیاری

مورد لزوم روستاهای پایین سد تامین کند.

در حال حاضر اراضی این بند توسط شرکت پویش خریداری شده

و امید می رود که شهرک تفریحی زیبایی در این ارتفاعات

به وجود آید و خاطرات گذشته مردم بیرجند تجدید شود.

بند یا سده عمر شاه:

این بند در پنج کیلومتری جنوب شرقی بیرجند بنا شده است .

مصالح به کار رفته در این بند ، سنگ و آجر و ملات آهکی بوده است

بدنه این سد در سالهای اخیر ترک خورده و مخزن آن از رسوبات

پر شده است. این بند نیز مانند بند دره از مراکز تفریحی و ورزشی

مردم بیرجند محسوب می شد.

خلاصه اینکه فاصله آن تا بیرجند نزدیک است  .

این بند در حال حاضر خشک است و تنها به عنوان  یک منطقه سرسبز

تفریحی ازآن استفاده می شود.

بند یا سد اولنگ:

این بند در فاصله چهار کیلومتری شهر بیرجند و بر روی یکی از

شاخه های رودخانه آبشار احداث شده است.

طول تاج این بند 32  عرض تاج چهار متر است.

کارونسراها

کاروانسراها پناهگاه و استراحتگاهای بین راهی هستند که کاروانیان

در طی سفر های طولانی و در سرما و گرما به آن پناه آورده،

از دستبرد راهزنان و همچنین حیوانات درنده ایمن بودند.

نام های دیگری که در فرهنگ لغات به دلیل عملکرد گوناگون

کاروانسراها ذکر شده شامل: کاربات ،"ربات"و"ساباط"

است در ضمن از این بناها جهت استراحتگاهایی برای نامه رسانان

سلاطین و حاکمان وقت نیز استفاده می شده است.

طبق بررسی های انجام شده شهرستان بیرجند دارای پنج رباط

بیابانی و دوازده کاروانسرای شهری بوده است .

کاروانسراهای شهرستان بیرجند مربوط به دوره های زندیه،

صفویه و قاجاریه بوده و از ویژگی های معماری چهار ایوانی

ودو ایوانی و متفرقه برخوردار بوده است .

کاروانسراهای بیرجند عبارتند از :

قیصریه ، چارختی ها، محسن زاده، وصل به وصلی ، شرکت

نفت، سادسی ، گازاریها، مستوفی، میرزا رضا، شرکت شرق،

خرازی، حاجی ملک،مودی(در حال حاضر معروف به شریف زاده)

و کاروانسرای چارخسی ها

قلعه ها

قلعه های بیرجند، در دوره های مختلف احداث شده اند لیکن از حدود

قرن پنجم هجری(484هـ.ق) که حسین قاینی حاکم ترشیز قهستان ،

دعوت حسن صباح را پذیرفت و جمع کثیری با او بعت کردند

تا کشته شدن رکن الدین خورشاه بن علاء الدین  محمد، آخرین

شاه فرمانروایان الموت که به دست هلاکوخان اسیر و بعداً کشته

شد و اسماعیلیه سقوط کرد، بر احداث قلاع قهستان افزوده شد.

وجود مناطق باز شود و برای دفاع از خود، قلاع مرتفع ومستحکمی

در اکثر مناطق این شهرستان و سار شهرهای جنوبی خراسان

ساخته و باقی بگذارند.

بعدها نیز کم و بیش اهالی این شهرستان و سایر شهرهای

جنوبی خراسان ساخته و باقی بگذارند.

بعدها نیز کم وبیش اهالی این شهرستان از نعمت آسایش کافی

برخوردار نبوده و مورد تهاجم مغول ها و ترکمن ها و افغان ها

قرار گرفته اند، از این روی، قسمت  قدیمی این شهر با کوچه های

تنگ و تاریک و با دیوارهای بلند و بر روی تپه ها ساخته شده،

تا بدین وسیله مردم بتوانند از جان و مال و ناموس خود دفاع کنند.

اسامی تعدادی از قلعه های شهرستان ک به ادوار مختلف تاریخی

قبل از اسلام تا دوره قاجاریه منسوب هستند عبارتند از:

قلعه سنگی ، در پنج کیلومتری معدن قلعه زری از جاده خوسف،

قلعه بصیران ، در روستای بصیران نهبندان، قلعه سربیشه ،

در دو کیلومتری سربیشه بالای کوه مشهور به قلاع اسماعیلیه ،

قلعه دهک، عربخانه واقع در نهبندان و...

عمارت کلاه فرنگی

ارگ کله فرنگی در حاشیه خیابان شهید مطهری واقع شده

و اکنون ساختمان بخشداری مرکزی بیرجند است .

این بنا که در شش طبقه و به فرم زیگورات ساخته شده

از بناهای شاخص بیرجند است .

از شش طبقه بنا، تنها دو طبقه آن قابل کاربری است و بقیه

طبقات تنها به منظور فرم بخشی ساخته شده اند.

در مرکز بنا حوضخانه ای با ویژگیهای معماری جالب توجهی وجود دارد.

ورودی اصلی بنا در ضلع جنوبی آن قرار دارد که قبل از آن پیش

طاقی ساخته شده ازآجر واقع شده است .

فضای حوض خانه از لحاظ تزئینات مهمترین بخش بنا است .

تزئینات انبوه مقرنس از جمله این تزئینات است که در سقف

دیده می شود. این بنا محل حکمرانی حسام الدین بوده است

و زمان ساخت آن به دوره زندیه بر می گردد.

این ارگ منسوب به امیر حسن خان شیبانی است و برخی آن

را "ارگ کلاه فرنگی" می نامند.

این ارگ متعلق به امیر عبم خزیمه بوده که ایشان آنرا به

فرمانداری بیرجند اهداء نمودند.

این ارگ به شکل شش ضلعی و در رأس به شکل ضلعی

و در رأس به شکل مخروط و به رنگ سفید است و چشم عابران

را از لحاظ زیبایی و طراحی خیره می کند .

در مجاورت این ارگ در سالهای اخیر ساختمان فرمانداری ساخته شده است.

محمد حسین حدیدی پور تاریخ بنای آنرا سالهای 1264 تا 1316 هجری قمری

می داند. مصالح به کار رفته در این ساختمان عبارتند از: گل ،آجر، آهکو ساروج.

خانه های تاریخی

خانه غلامرضا حسین جعفر

این خانه قاجاری در خیابان شهید منتظری بافت قدیم بیرجند قرار دارد.

فضای ورودی خانه دارای اوانچه ای کوچک است و سر درآن با قوس

کلیل آذری دو گلویی ساخته شده است.

همانند خانه های قدیمی بعد از سر درورودی ، هشتی ، سپس دهلیز

و حیاط مرکزی قرار دارد.

حیاط مرکزی نوعی تقارن را به نمایش می گذارد .

مهمترین بخش بنا اتاق اعیانی با پیش ایوان ات و دو دالان به طور

قرینه در دو طرف دارد.

نمای بیرونی این خانه دارای طاقچه ای تزیینی با مقرنس

کاری بسیار زیبا و فضای داخلی آن ساده است .

خانه آراسته

خانه آراسته در داخل بافت تاریخی شهر بیرجند و در محور فرهنگی

چهار درخت قرار دارد.

عناصری معماری موجود درآن شامل سر درورودی ، هشتی ، دالان

یا دهلیز، حیاط مرکزی ، ایوان، اتا قهای متعدد در اطراف حیاط ،

سقف های گنبدی و دیوارهای قطور است که با مصالح خشت و گل

ساخته شده اند.

از تزیینات رسمی بندی در گنبد شاه نشین و حاشیه های گچی

در یکی از اتاقهای آن اشاره کرد.این بنا به دوره قاجاریه تعلق دارد .

خانه رفیعی

خانه رفیعی در بافت تاریخی خوسف و در فاصله سی و پنج

کیلومتری غرب بیرجند قرار دارد. عناصر معماری آن شامل فضای ورودی ،

هشتی ، دالان حیاط مرکزی ، دو ایوان و اتاقهای متعدد است .

ایوانهای بنا با طاق جناغی و در قرینه یکدیگر اجرا شده اند.

در درون برخی از اتاق ها بخاری دیواری تعبیه شده که با

نقوس اسلیمی گچی تزیین شده اند.

همچنین در داخل یک از اتاقها بخاری دیواری تعبیه شده که با نقوس

اسلیمی گچی تزیین شده اند.

همچنین در داخل یکی از اتاقها حوض ابی ساخته شده که در فصل

تابستان سبب سرد شدن فضای اتاق می شده است .

اتاق ها با پوشش طاق و توبزه مسقف شده اند. از تزیینات معماری به کار

رفته در بنا می توان به آجر کاری سردر ورودی ، تزیینات کار بندی هشتی،

گچبری های بخارهای دیواری با طرح اسلیمی و کنده کاری حوض سنگی

حیاط آن اشاره کرد. با توجه به سبک معماری موجود ، این بنا در اوایل

دوره قاجاریه ساخته شده و با گذشت سالها، هنوز اصالت و چهره تاریخی

خویش را حفظ نموده است .

خانه پردلی

این یکی از خانه های سنی و اعیان نشین در بافت تاریخی بیرجند است و از

نمونه های بارز معماری اسلامی با پیش ایوان یا طارمی

و ستونه ای قرار گرفته برروی آن ، به شمار می رود .

فضای ورودی بنا بانقوس آجری بر جسته ظریفی به روش  هندی

تزیین شده و سقف سردر به صورت قوس تیره کار شده است .

از تزیینات این بنا می توان به کیبه های گچبری طاق سقف پیش ایوان،

تزیینات گچبری گل و گیاه و نقوس مثلثی در قسمت سردر بالاخانه

و طاق های تزیینی در اطراف بدنه میانسرا اشاره کرد .

زیر بنای این اثر تاریخی 240 متر مربع است  و اکنون به موزه

مشاهیر و مفاخر ملی بیرجند  تغییر کاربری داده است .

خانه عظیمی

این خانه در روستای نوزاد از توابع بخش در میا بیرجند و در فاصله

هفتاد کیلومتری شرق بیرجند قرار دارد .

بنا دارای سردر ورودی ، هشتی ، دهلیز ، حیاط و اتاق های در دور تا درو

حیاط است و از سمت شرق به یک باغ وسیع منتهی می شود.

بنا در دو طبقه ساخته شده و ورودی اصلی آن در ضلع غربی قرار دارد.

در گوشه جنوب غربی حیاط ، راهرویی به محوطه باغ منهی می شود .

از نکات جالب توجه وجود ارسی ها و پنجره های چوبی مشبک در

اتاق هاست که در زمان حکومت امیر علم خان دوم 1274 هـ.ق

ساخته شد و در تاریخ 1298 هـ. ق جهت مراسم تعزیه و عزاداری امام

حسین علیه السلام وقف شد و در حال حاضر هیچ استفاده ای

ازآن نمی شود.

خانه سنتی لیلا حسین جعفر

این بنای تاریخی و موقوفه دردرون بافت تاریخی بیرجند قرار دارد

و از ویژگی های معماری آن ، قوس کلیل آذری دو گلویی با ردیفی

از رخبام ها از عناصر تزیینی بنا در دوره قاجار است .

ارتباط اجرای معماری بیانگر و نشان دهنده اصالت معماری در این

بنا است و قرینه سازی و ایجاد فضاهای مورد  نیاز با

تزیینات ساده، ایوان ها و ستون ها ی چهار ضلعی که به فضای شاه

نشین ارتباط پیدا می کند، حالتی خاص در بنا ایجاد کرده است.

خانه علوی

خانه علوی با ویژگی های معماری اصیل ایرانی یکی ازآثار با ارزش در شهر

خوسف است .

این خانه با خصوصیات جالب توجه خود نمونه کاملی از هنر معماری را

به نمایش می گذارد وکاملاً با اوضاع اقتصادی ، اجتماعی و جغرافیایی

منطقه منطبق است. عناصر معماری این بنا شامل شاه نشین ،

سه در ی ، راهروها و دالان های ارتباطی است.

تزئیینات بسیار زیبا و هنرمندانه این بنا، استفاده از هشتی، دهلیز

و راهرو های ارتباطی گوناگون نشانگر ذوق و سلیقه معمار آن است .

سردر ورودی با طاق جناغی  و تزیینات رسمی بندی به گونه  بسیار استادانه

ساخته شده است . ساختن دیوارهای قطور با مصالحی مانند خشت و گل،

ساخت اتاقهای متعدد در دور تا دور حیاط، ارتفاع زیاد ، پوشش اتاق ها،

استفاده از بادگیر ، پایین بودن کف حیاط نسبت به سطح کوچه ، ترفندهایی

است که جهت مقابله با شرایط آب و هوایی منطقه به کار برده شده است.

خانه استاد غلامرضا سعیدی

این خانه دو طبقه به دستور شادروان استاد سید غلامرضا سعیدی

از دانشمندان دوره معاصر و مولفان برجسته کشور حدود یکصد سال

پیش بنا شده و عمده تزیینات به کرا رفته در بنا، آجر کاری

سردر و دیوارهای مشرف به باغ است .

استاد سعیدی به همکاری آیت الله طالقانی و شهید مطهری

و دیگران مسجد هدایت تهران را به عنوان کانون فرهنگی و فکری

جوانان تحصیل کرده درآورده .

سعیدی نخستین اقبال شناسان ایرانی بود که آن متفکر مصلح بزرگ اسلامی

را در ایران به اهل فکر و نظر شناساند.

خانه لاله
این خانه در خیابان انقلاب، قرار دارد و نزدیکی آن به قلعه پایین شهر بیرجند

و قرار گرفتن آن در حریم این قلعه ، اهمیت ویژه ای به آن داده است .

خانه لاله دارای سبک درون گرا است و عناصر معماری آن عبارتند از :

سردر رفیع ، هشتی ،دهلیز، حیاط مرکزی ،ایوان در ضلع شمالی،

اتاقهای تابستانی و مطبخ .

از تزیینات معماری بنا می توان به آجر کاری سردر ، قابهای گچی و

ورودی ، ایوان بنا و نیم ستون های تزیینی دردو طرف ایوان اشاره

کرد. این خانه دارای مالکیت خصوصی است و زمان ساخت آن مربوط

به اواخر قاجاریه و اوایل عصر پهلوی اول است .

خانه ملکی

این خانه قاجاری در شهر خوسف از توابع شهرستان  بیرجند قرار دارد .

یکی از ویژگیهای این بنا وجود ایوانی است که پایین تر از سطح معبر گذرگاه

عمومی قرار گرفته است .

ورودی بنا شباهت بسیاری به فضای دسترسی به حمام های قدیمی

دارد. از عمده تزیینات معماری بنا قوس برجسته، خزینه مربع شکل

در ایوان ، قاب تزیینی ، چینی بسیار زیبا در بخش فوقانی درگاه ورودی

اصلی به شاه نشین و نقوس گل ترکیبی شاه عباس با گچ در ایوان است .

خانه مالکی رائی فر

این بنا در بافت قدیمی بیرجند و نزدیک بنای تاریخی مصلی قرار دارد

و قدمت آن به اوایل دوره پهلوی اول می رسد .

سردر ورودی بنا دارای طاق هلالی و تزیینات آجری است .

پس از سردر ورودی ، هشتی ، دهلیز یا دالان و سپس حیاط مرکزی

قرار دارد .مهمترین ویژگی حیاط تزیینات آجری است .

در یک ضلع حیاط ایوانی با چهار ستون و دو نیم ستون به چشم می خورد .

دور تا دور حیاط را اتاقهایی فرا گرفته است .

عمده مصالح به کار رفته در ساخت بنا خشت خام ، گچ ، آجرو آجرهای

تزیینی در ابعاد و اندازه های مختلف است .

خانه فرهنگ

این خانه تاریخی در بافت تاریخی شهر بیرجند ، در یکی از معابر منتهی

به میدان فرهنگ قرار دارد .

عناصر معماری آن شامل فضای ورودی، هشتی ، دالان ارتباطی ، صحن

اتاق شاه نشین ، اتاق پنج دری ، پستوهای و سرویس بهداشی است.

از تزیینات معماری بنا می توان به آجر کاری به شکل هندسی سردر

ورودی و آجر کاری نمای خارجی دیواره ها در بخش

میانسرای خانه اشاره کرد .

خانه فرهنگ هم اکنون نیز دارای کاربری مسکونی است .

این خانه به یکی از تجار شهر تعلق داشت و در دوره قاجاریه ساخته شد .

خانه جوان

این بنا دردرون بافت قدیم بیرجند قرار دارد و متعلق به دوره پهلوی اول است .

تزیینات آجری دوره ایوان ستون دار آن با ستون های چهار گوش ،

حکایت از تلفیق معماری ایرانی و غربی است .

از ویژگیهای مهم این بنا سردر ورودی با قوس نیم دایره است .

هر چه عمق سردر بیشتر می شود ، ابعاد قوس کوچک تر می گردد.

در بالای سردر دو مناره به چشم می خورد .

دیوارهای بنا تماماً دارای آجرهای برجسته با اشکال هندسی است

و مصالح به کار رفته در بنا آجرهای تزیینی، خشت و گچ است .

سایر خانه های تاریخی این شهرستان عبارتند :

از خانه تاجور ، خانه سرهنگی در داخل بافت تاریخی خوسف ،

خانه نورایی در بافت تاریخی بیرجند

و خانه عبدالله خان رفیعی در میان ....  .

باغ های تاریخی

باغ و عمارت اکبریه

این مجمعه که در گذشته هسته مرکزی روستای اکبریه

را تشکیل می داد، اکنون به شهر پیوسته درانتهای خیابان

معلم بیرجند قرار دارد. مجموعه اکبریه با کاربردی مسکونی و حکومتی

ساخته شد و قسمتی از ساختمان ها و اندورنی آن به اعضای خانواده

علم اختصاص داشت و قسمتهای مرکزی آن ویژه امور دیوانی و حکومتی بود.

این مجموعه دارای بخشهای سردر ورودی ، عمارت، اصطبل ،

حمام، خم خانه ، بخش اداری ، تالار تشریفات ، استخر و... است

مجموعه اکبریه با 45 هزار 69 متر مربه مساحت در جهت شرق

به غرب ساخته شده اند. اولین و قدیمی ترین بنای این مجموعه در بخش

شرقی، ساختمان حشمت الملک است.

مردم به آن بنای شوکت الملک می گویند . این ساختمان هم اکنون

به کتابخانه و دانشکده هنر اختصاص یافته است .

بخش مرکزی که جنبه ارگ و بنای حکومتی داشته، در دو طبقه ساخته

شده است . اجزای به کار رفته در طبقه همکف ، شامل دالانهای

کم عرض با دره های کوتاه ، غرفه ، حجره های گوناگون ....است.

مهمترین بخ این طبقه اتاق دو رشته پله قرینه در سمت شرق و غرب

است ، دارای میان خانه، اتاق آیینه و دو هشتی است .

شاخص ترین عنصر معماری این بخش ، تالار آیینه آن است .

در مجاورت اتاق آینه اتاق دیگری است و سقف آن دارای گنبد کلاه فرنگی

زیبایی است . در حال حاضر این بخش به عنوان موزه های باستان شناسی

و مردم شناسی مورد استفاده است .

آخرین بخش در غرب مجموعه است و دو طبقه است .

طبقه اول شامل دالان و اتاقهای تو درتو و طبقه دوم دارای راهرویی

طویل است که در اطراف آن چند اتاق قرار دارد.

این بخش در حال حاضر محل مدیریت میراث فرهنگی بیرجند است.

از جمله تزیینات بنا می توان به گچبری های همراه با مقرنس کاری

و تزیینات لانه زنبوری و رسمی بندی ها زیبا  در نقاط مختلف بنا

تزیینات آیینه کاری در اتاق شاه نشین یا آتاق آیینه ، پیش ایوان و

ستون های مدور زیبا  در عمارت اصلی، تزیینات طاق نماها و هشتی ها

بخاری ها ی دیواری در اتاقهای عمارت اصلی، آجر کاری به صورت

خفته و راسته، لوزی، مثلثی درنمای بنا، تغه آفتاب شکن در دور با ها

ونورگیرهای کله فرنگی اشاره کرد.

به لحاظ تزیینات بخش مرکزی از سایر بخش ها غنی تر است و دارای

تزیینات مقرنس ، گچبری و آیینه کاری در داخل و آجر کاری در نمای

بیرونی است .

این بنا در سه دوره  تاریخی زندیه، قاجاریه و پهلوی اول شکل

گرفته است و عمده ساخت و سازهای آن مربوط به زمان امیر

ابراهیم علم( شوکت ملک) است .

به عبارتی قسمت میانی (عمارت اکبریه) در دوره قاجاریه و قسمت

غربی (محل فعلی مدیریت میراث فرهنگی بیرجند) دردوره پهلوی

اول ساخته شده است .

مصالح به کار رفته در بناآجر ، خشت، آهک و چوب است .

باغ و عمارت شوکت آباد

عمارت شوکت آباد با مساحت (باغ و عمارت) حدود هشت و نیم هکتار

در ده کیلومتری شرق شهرستان بیرجند،در جاده منتهی به

زاهدان قرار دارد .

بنای احداث شده در این باغ به صورت متراکم در جبهه جنوبی و شرقی

باغ ساخته شده اند. در جبهه جنوبی اتاقها یی به صورت منفرد

جهت خدمه باغ و عمارت اصلی مخصوص حاکم و خانواده او و تالار

تشریفات بود. این عمارت شامل فضاهای آیینه خانه، حوض خانه و سقفی

گنبدی و مزین به رسمی بندی و مقرنس کاری، حمام ، مطبخ ، میان خانه

و دالان های ارتباطی به مسیر های مختلف است .

ورودی اصلی بنا و یا به عبارتی پیش خوان ورودی به صورت شکسته

طراحی شده و به شکل هشت ضلعی است و گویای معماری بدیع و نوآوری

در بناسازی قاجاریه محسوب می شود.

از جمله تزیینات این بنا می توان به شکل کلی بنا به زوایای شکسته،

رسمی بندی و قوس های به کار رفته در بخش نارنجستان اشاره کرد.

ان بنا دردوره قاجاریه توسط امیر اسماعیل خان شوکت الملک ساخته شده

ومصالح آن آجر، خشت خام، ملات گل، کاهگل، گچ  سنگ است

و در حال حاضر ازآن به عنوان موزه تاریخ طبیعی و سفره خانه سنتی

استفاده می شود .

باغ و قلعه مود

باغ و قلعه مود در روستای مود، در چهل کیلومتری شرق بیرجند قرار دارد.

این بنا به مساحت 60 هزار و دویست و هفتاد متر مربع  دارای ک حصار

و بیست برج مدور است که با فاصله های مشخصی در حصار باغ قرار دارند .

علاوه بر برجها، یک خندق به عرض تقریباً ده متر دو ر تا دور حصار حفر شده

و دفاع از قلعه را آسان تر می نموده است .

ورودی اصلی باغ در میانه ضلع شمالی آن قرار دارد و در دو طرف ورودی

دو برج و دو اتاق کوچک جهت سکونت نگهبانان دیده می شود .

در داخل قلعه بقایایی از یک بنای قدیمی – عمارتی تشریفاتی – شامل

چند ایوان ، بقایای یک هشتی، راهروها و اتاق ها بر جای مانده است .

درمرکز این باغ عمارتی قرار دارد که ویژگیهای معماری آن متعلق به معماری

اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی است .

این بنا بر روی سکویی به ارتفاع حدود یک متر از سطح زمین های اطراف

ساخته شده است .

ورودی بنا دارای یک ایوان و دو ستون قطور چهار ضلعی است .

پس از ایوان ، یک تالار و سیع دیده می شود. در سه طرف تالار ،

ورودی هایی قرار دارد . در سمت شرق و غرب تالار ، ورودی هایی

قرار دارد . در سمت شرق و غرب تالار ، دو اتاق و در ضلع جنوب آن تالار

دیگری درست به اندازه تالار اول قرار می شود .

نقشه این بنا به گونه ای طراحی شده است که با تعبیه درهای متعدد

دستیابی به فضای گوناگون به راحتی صورت می گیرد .

اکثر اتا قهای بخاری دیواری دارند .

مطبخ بنا در گوشه جنوب شرقی آن قرار دارد. در مقابل عمارت ، یک استخر

درست در وسط خیابان اصلی دیده می شود .

باغ دارای دو خیابان اصلی است که در مرکز یکدیگر را قطع می کنند

و درست در همین قسمت عمارت مرکزی باغ واقع شده است.

تزیینات بنا عبارتند از : تزیینات نقوس اسلیمی، گل و بوته و نقش

پرندگان بر روی دیوارها و طاق نماهای ایوان عمارت قدیمی ،

طاق  نماهای تزیینی و تزیینات رسمی بندی در عمارت قدیمی و قرنیزهای

گچی به عنوان سر ستون در عمارت مرکزی .

با غ امیر آباد بال ( شیبانی )

این باغ تقریبا در پنج کیلومتری جنوب بیرجند، درحاشیه روستای امیرآباد

قرار دارد . این روستا متعلق به مرحوم " امیر معصوم خان شیبانی"

بود و در باغ بزرگ

و مشجر آن درخت های انار، میوه و کاج و گلهای تزیینی وجود دارد .

در این باغ یک عمارت بزرگ مسکونی دیده می شود که خانواده شیبانی

درآن اقامت داشتند. در جنگ بین الملل اول این روستا یکی از پادگان های

ارتش انگلیس  بود و توسط آنان ساختمان ها و اتاق های متعددی در

شمال آن احداث شد.

پس از پایان جنگ این باغ متروک ماند و به تدریج ویران شد و دیگر

اثری ا عمارت آن نیست .

باغ امیر آباد پایین

این روستا در شش کیلومتری غرب بیرجند قرار دارد ومالک آن امیر

معصوم خان خزینه (حسام الدوله) بود و به همین جهت

به آن" کلاته خان" هم می گفتند و در برابر امیر آباد بالا

(شیبانی )، امیرآباد پایین نامیده می شد . حسام الدوله در این

روستا باغ بزرگ و آبادی داشت که دو عمارت معتبر درآن بود.

ارگ دو طبقه ای در وسط باغ احداث کرد .

این عمارت در حال حاضر توسط میراث فرهنگی در دست مرمت است .

باغ معصومیه

این باغ در روستای به همین نام در نزدیکی بیرجند قرار دارد.

این روستا توسط " امیر معصوم خان خزینه"  (حسام الدوله)

احداث شد و به معصومیه معروف شد .

حسام الدوله در این باغ بسیار بزرگ احداث کرد و درآن درخت های

فراوان کاج و میو ه کاشت و بنای مفصل و ارگ گونه ای نیز

درآن ساخت .

باغ و عمارت رحیم آباد

باغ و عمارت رحیم آباد به دلیل خصوصیات ویژه معماری  و تزیینی

در باغ های ابرانی جایگاه ویژه ای دارد .

این مجموعه از باغ ، استخر، عمارت  اصلی، انبارهای متعددد، حوض خانه ،

اتاق های خدمه و نگهبانان ، اصطبل ، حصار و برج های نگهبانی

شکل گرفته است . طبقه اول عمارت شامل دو تلار وسیع واتاقهای

منفرد است . اصلی ترین بخش این عمارت را تالار  آیینه آن را تشکیل

می دهد . این عمارت در سال 1351 هـ.ق به فرمان اسماعیل خان

احداث و به عنوان دار الحکومه مورد استفاده  قرار گرفت.

این بنا در سال 1380 هـق توسط میراث فرهنگی از بنیاد

مستضعفان و جانبازان خریداری و در بهار 1381 هـ.ش

به یک مجموعه فرهنگی شامل سفرخانه سنتی ، مجتمع کارگاه های

ثابت هنرهای سنتی تبدیل شد .

از دیگر با غهای شهر می توان به باغ بیدخت، باغ سراب ،چهکند،

عشق آباد ، کلاته، قنسول(کنسول) و...اشاره کرد .

تپه های باستانی

تپه تخچر آباد

تپیه تخچر آباد مخروطی در مان دتی وسیع در فاصله پانصد متری

غرب روستایی به همین نام قرار دارد .

این تپه از سطح زمین های اطراف حدود هشت متر ارتفاع دارد

و کانالی (احتمالاً خندق) دور تا دور آن را در بر گرفته است .

در جریان عملیات گمانه زنی از سوی مدیریت میراث فرهنگی بیرجند

ک به منظور تعیین حریم آن صورت گرفت، آثار معماری قبور، قطعات

سفالی و یک آلنگوی مفرغی به دست آمد .

سفال های به دست آمده بدون لعاب و در رنگهای نخودی و قرمز

آجری بود و عمدتاً به روش نقش افزوده یا کنده تزیین شده بودند.

آثار به دست آمده  این تپه مربوط به اویل هزار اول هـ .ق تادوره

ساسانی است .

تپه پل عباس آباد

این تپه در شش کیلومتری روستای " گاویج" از توابع بخش

درمیان، در دشتی وسیع قرار دارد.

ارتفاع آن از سطح زمین های اطراف حدود ده متر است

و بخش هایی ازآن توسط کشاورزان تخریب شده است.

در سطح تپه سفالهای ساده و منقوش به رنگ های نخودی و قرمز

پراکنده است . نقوس سفالهای شامل نوارهایی به رنگ قرمز

و یا خطوط موازی کنده است .

در یکی از این قطعه، سفال ها ، دو درخت شبیه به نخل ،

نقش دو انسان در کنار درخت ها و یک ردیف حیوانی که در پایین

این نقوش قرار دارند ، نقش شده است .

این نقوس به روشی استامپی ایجاد شده اند . این تپه مربوط

به دوره ساسانی است و در فاصله حدود سه کیلومتری آن

قلعه ساسانی گاویج موسوم به قلعه دختر قرار دارد .

تپه ته کندوک

این محوطه در سه کیلومتری چنوب غرب کلاته سلیمان از توابع

شهرستان سربیشه و در میان تپه ماهور های کوهپایه ای قرار

دارد . مهم ترین بخش این محوطه ، تپه ای مخروطی شکل است

که با ارتفاع حدود سی متر و در شمال محوطه قرار گرفته است .

در جریان گمانه زنی جهت تعیین حریم این محوطه ، بقایای

آثار معماری در عمق یک و نیم متری به دست آمد.

پراکندگی سفال در سطح محوطه بسیار زیاد است .

برخی از این قطعات دارای خطوطی نامنظمی در سطح خارجی هستند

و احتمالاً با ریختن گل در داخل سبد، قالب گیری  و ساخته شده اند.

آثار معماری این محوطه در ک دوره طولانی از ادوار پیش از تاریخ

تا دوره های تاریخی شکل گرفته است .

تپه مود

این تپه در سی و پنج کیلومتری شرق بیرجند، در نزدیکی روستای

مود قرار دارد. در مان دشت مود، دو تپه  در کنار هم با جهت شرقی

غربی قرار گرفته اند.

تپه غربی از ارتفاع بیشتری برخوردار است.

اطراف این جاده با زمینهای کشاورزی احاطه شده  است و حاشیه

جنوبی آنها از سوی کشاورزان مورد تعرض قرار گرفته است .

این محوطه در سال 1376 ش به منظور تعیین حریم گمانه زنی شد .

پراکندگی سفال در سطح تپه ها چشم گیر است .

سفال ها بیشتر به رنگ قرمز، چرخ ساز و بسیار ظریف ، ساده یا

منقوس هستند. برخی دارای لعاب خاکستری است .

تراکم سفال لعابدار اسلامی محدود است . این تپه ها به ادوار پیش

از تاریخ تا دوران تاریخی تعلق دارند .

غارهای تاریخی

غارهای چنشت و چهل چاه

غار چنشت در شصت کیلومتری جنوب شرقی بیرجند، در روستایی

به همین نام قرار دارد. با تجه به متون تاریخی ، این غار در حدود

ششصد سا قبل توسط " سید محمد مشعشغ" کشف شد .

بر اساس روایتها، سید محمد از عربستان به قهستان آمد و پش از

کشف این غار اجساد سید حامد علوی و د فرزندش را ازآنجا به بقعه ای

که جهت دفن آنها ساخته بود، منتقل کرد.

به گواهی مرحوم مرحوم آیتی ، حامد (الحامد) علوی احتمالاً فرزند امام

جعفر صادق (علیه السلام) و از مبارزین  علوی بود که توسط عوامل خلیفه

عباسی تعقیب و زخمی شد و در این محل به شهادت رسید.

غار چنشت بیش از پنجاه و نه متر طول دارد .

برخی قسمتهای آن عریض و مرتفع و برخی دیگر تنگ و صعب العبور است.

در این غار اجساد مردگان، سفال ، چوب ، پارچه و چرخ نخ ریسی وجود دارد.

در برخی قسمتهای غار با ایجاد دیوار، فضا سازی شده است .

این شواهد نشانگر آن است که از این غار در طی دوره های مختلف به عنوان

پناهگاه استفاده می شده است .

در فاصله صد متری غار چنشت، غار دیگری به نام چهل چاه قرار دارد

بقایای اجسادی در این غار مشاهده شده که احتمالاً متعلق به

فراریانی است که به این محل پناه آورده بودند.

غار چهل دختر

این غار در نزدیکی روستای کلاته آخوند از روساهای دهستان

نهارجان بخش سربیشه، در فاصله حدود هفتاد و پنج کیلومتری

جنوب شرقی بیرجند قرار دارد .

ورودی غار فضایی ایوان مانند به ارتفاع بخش های مختلف آن متفاوت

است. و به طور متوسط حدود سه متر ارتفاع دارد.

با توجه به انباشته شدن رسوبات در کف غار بعضی از راهروهای آن

مسدود و پر شده اند. این غار در سال 1374 هـ.ش کشف شد

و آثاری چون ابزار سنگی از قبیل ساتور، تیغه و در بدنه کوه آن

رگه های سنگ چخماق و... مشاهده شد .

وجود چشمه و فضاهای درونی غار حکایت ازآن دارد که از این محل

به عنوان پناهگاه استفاده می شده است .

یخدان های طبیعی

یخبندان ها آثاری هستند که از گذشته دور در جنوب شهرستان

بیرجند و در مجاورت روستاهای اکبریه ، رحیم آباد، امیرآباد و چهکند

(از جنوب شرقی تا جنوب غربی ) که نشیمن گاه حکام وقت بیرجند بوده

است ساخته شده است .

در این یخدانها نه تنها یخ بر اثر برودت شبهای سرد زمستان یخ می بندد

بلکه در محوطه ای که به نام چال یا گودال یخدان موسوم است

یخ ها تا اواخر تابستان نگهداری می شدند .

ساختمان اسکلت یخدان ها از سه قسمت اصل تشکیل می شود :

الف) دیوار شرقی – غربی که طول آن بسته به وسعت  و حجم یخدان و

موقعیت محل ممکن است از 30 – 40  متر تغییر کند.

این دیواربا چینه (گل رس) به عمل آمده و به ارتفاع 8-10 متر است

که در راس جمع شده است .

نقش دیوار سایه افکنده بر روی « جوی-یخ بستن آب » است .

در قاعده این دیوار دو تا سه محل عبور از یک طرف به طرف  دیگر

دیوار قرار دارد. دو طرف دیوار تا حدودی منحنی است

تا از تابش خورشید در شرق و غرب دیوار تا حدودی جلوگیری کند .

ب) در مت جنوب دیوار یک اتاق برای فردی که از یخدان حفاظت می کند

قرار دارد . این فرد در شبهای سرد زمستان متناسب با سردی هوا

در جوی واقع در شمال دیوار آب می اندازد.

وقتی طی چند شب قطر یخ به اندازه کافی رسید، یخ ها را کنده

و درون یخدان می ریزد .

وقتی بخواهد لایه های دیگری اضافه نمایند معمولاً در بین هر دو لایه

مقداری کاه می ریزد تا یخ ها به هم نچسبند .

ج) یخدان که از دو قسمت تشکیل شده است : چال یا گودال یخدان

و گنبد مخروطی و یا به اصطلاح خول نامیده می شده است .

چال یخدان به عمق 5- 10  متر و به شعاع در حدود 6-4 متر است .

جدار چال یخدان و کف آن را معمولا باآجر و گنبد مخروطی

را با چینه ضخیم می سازد تا بدین وسیله حرارت بیرون

به درون کمتر سرایت کند .

ضمناً  تونل ورودی چند متر با چال فاصله دارد  تا هوای بیرون

به سرعت بیرون به سرعت وارد نشود .

از یخدان های معروف بیرجند می توان به یخدان رحیم آباد ، یخدان امیر آباد

یخدان شوکت آباد ، که در مجاورت شهر بیرجند هستند نام برد .

صنایع شهرستان بیرجند

شهرستان بیرجند در پایان سال 1377 دارای 59  واحد فعال بوده است .

مهمترین واحدهای فعال شهرستان بیرجند عبارتند از :

کارخانه عظیم لاستیک سازی کویر تایر، کارخانه قندقهستان ،

پلاسیک سازی نگار ، شرکت انرژی ، کارخانه شیر پاستوریزه

وفراوده های لبنی ، فراوردهای غذایی خاوران ،  کارخانه زرین ،

کاشی و سرامیک ، آجر سفال ، پتو بافی ، فرش ماشینی و...

تاریخ قالیبافی در منطقه بیرجند به سالهای دور بر می گردد

و طبق بررسی های انجام شده سابقه ای حدود دویست سال دارد.

برخی معتقدند روستاهای بیرجند دارای آوازه بیشتری از حیث

قدمت بافت فرش از شهر برجند است و شهرت جهانی بیرجند

به سبب قالی آن است که به ویژه در کشور های اروپای با عنوان

«فرش مود» طرفداران بسیاری دارد .

همچنین تاریخ قالیبافی روستای درخش به ویژه قالی ها ی

منقش به طرح بته امیری زینت بخش موزه ها و کلکسیون های

خصوصی است ولی نام مود بیشتر از فرش مود همچنان

محبوبیت جهانی دارد.

در حال حاضر مهمترین روستای فعال درقالیبافی بیرجند

عبارتند از: درخش، مود، چاج ، آسیابان ، مسک ، تقاب ، نوغند،

باغستان ، کوشک ، خسرآباد ، دره عباس ، سرچاه و فضل آباد.

در کناره این هنر ارزنده قالیچه بافی ، جاجیم بافی ، برگ بافی،

سفالگری ، حصیر بافی ، نمد مالی، پارچه بافی و بافت گلیم

نیز از اهمیت به سزایی برخوردار دارند .

موزه ها و مراکز فرهنگی بیرجند

موزه باستان شناسی

این موزه با وسعت ششصد متر مربع زیر بنا در طبقه دوم عمارت

اکبریه، در انتهای خیابان معلم بیرجند قرار دارد

و از بخش های مهمی چون بخش سفال ، سکه ، فلز ،

قرآن و کتابت ، اسلحه و ابراز جنگ و میراث خاندان علم ،

شکل گرفته و نشانگر سیر تارخی از هزاره سوم هـ .ق  تا دوره

قاجاریه است .

موزه باستان شناسی با توجه به غنای فرهنگی منطقه ، جمعیت جوان،

وجود دانشگاه ها و مراکز فرهنگی و مسافرت هزاران گردشگر

به این منطقه در سال 1371 ش راه اندازی شد و بعد از موزه

مشهد، مهمترین موزه باستان شناسی استان خراسان است .

سفال، سکه ها، بیشترین آثار این موزه را تشکیل می دهند .

مجموعه سفال ها ، دوره های مختلف تاریخ از سفال های

نخودی هزاره سوم قـ. م سفالهای خاکستری هزاره اول میلاد تا سفال های

لعابدار دوره اسلامی را در بر می گیرد و نیز سک هایی از پارتیان،

الیمایی ها و ساسانیان قبل از اسلام، سکه های دوران های مختلف اسلامی

تا دوره قاجار را شامل می شود .

موزه مردم شناسی

در این موزه گوشه ای از معیشت ، مشاغل و حرفه های منطقه

جنوب خراسان که در گذشته ای نه جندان دور مرسوم بود

و اکنون منسوخ شده به نمایش گذاشته است .

از قسمتهای مهم این موزه می توان به مراسم  عروسی، کشاورزی

سفالگری ، عطاری ، کفاشی دستاسی (آسیاب دستی) ،

حکیم باشی، پارچه بافی ، نخ ریسی و آهنگری اشاره کرد .

این موزه با هدف پیوند نسل جوان با سنتهای گذشته ایجاد شده

و قدمت اشیای موجود درآن حدود یک صد سال است .

موزه شهدا

این موزه با همکاری و مشارکت میراث فرهنگی و بنیاد شهید بیرجند

به یارس تکریم از مجاهدت نا آوران عرصه اقتدار ملیت در بنای مذهبی

خواجه خضر ایجاد و در روز جهانی موزه( 28 اردیبهشت

ماه 1381 ) افتتاح شد.

آرامگاه خواجه خضر با مساحت سی پنج هزار 814 متر مربع

در خیابان شهید منتظری شهرستان بیرجند قرار دارد .

سازندگان بنا دو نفر به نام ها" خواجوی"و"منصف"  بودند

و در اوایل دوره قاجاره این بنا را ساختند .

این بنای تک ایوانی دارای سردر ورودی ، هشتی، صحن ، ایوان و طاق هایی

در شرق و غرب صحن است .

ایوان دو طبقه بنا در ظلع شمال آن قرار دارد.

قوس های موجود دراین بنا از نوع جناغی است . از تزیینات بنا می توان

به آجر کاری به شیوه خفته و راسته در ضلع شمالی، تزیینات

رسمی بندی درایوانچه و تزیینات آجر کاری با آجری های قالبی

به شکل لوزی در سردر ورودی اشاره کرد .

مصالح به کار رفته در بنا آجر، خشت ، ملات گل و گچ است .

در حال حاضر این بنا به موزه شهدای بیرجند تغییر کاربری

داد ه است . این بنا یکی از هفت منبری است که در ایام ماه محرم

مردم برای نذر و نیاز به آن مراجعه می کنند و از احترام و تقدس

خاصی برخوردار است .

موزه مشاهیر و مفاخر ملی

مزه مشاهیر در خانه تاریخی پردلی واقع در بافت تاریخی بیرجند دایر شد .

در این موزه مجموعه ای از زندگی نامه ها، اسناد،نسخ خطی،

آثار و تالیفات ، و نشان ملی ، علمی و ادبی ، لوح ها، عکس

و لوازم شخصی و ... بزرگان علم ، ادب و فرهنگ این خطه

چون علامه عبدالعلی بیرجندی، حکیم نزاری ابن حسام خوسفی،

بلال شاخنی ، ابن کافی قاینی ، ملا علی اصغر بیرجندی،و...

نمایش گذاشته شده است .

موزه علوم و تاریخ طبیعی

در منطقه بیرجند به دلیل وجودآب و هوای خشک و کویری گونه های

متفاوتی از جانوران اعم از پرندگان ، پستانداران ،

خزندگان، و...وجود دارند.

در موزه تاریخ طبیعی واقع در مجموعه شوکت آباد در پنج کیلومتری شرق

بیرجند گونه هایی از حیات وحش اعم از بومی و یاغیر بومی

در قالب چند مجموعه به نمایش درآمده است .

پرندگان : این مجموعه شامل دال سیاه، بحری ، لیل ، کبک،

تیهو، دراج ،هوبره، چاخ لق، شاه بوف، حواصیل ارغوانی ، لک لک

سیاه آنقوت ، تنجه، پلکان پا خاکستری ، پلکان  سفید ،

اردک سر حنایی، اردک سر سبز  اردک فیلوش و... است .

پستاندارن: در مجموعه حواناتی نظیر گربه وحشی،  گربه ، پالاس،

روباه معمولی و قچ اوریال ، قوچ البرز مرکز، کل و گونه هایی از خزندگان

و دوزیستان و ... به نمایش گذاشته است .

فسیل ها : این مجموعه شامل فسیل های شاخص و فسیلهای

غیر شاخص و رخساره اند .

این فسیلها بین یازده تا پانزده میلیون سال قدمت دارند و شامل

گونه های متعددی از شاخه اسفنج ها شاخه مرجانها و کیسه تنان،

نرم تنان ، بند پایان ، بریوزوا ، کرم های بند یند، بازوپایان ، خار پوستان ،

و گونه های فسیل گیاهی که از دروران سنوزوییک، مزوزییک

، و پالئوزوییک در این بخش به نمایش درآمده اند .

موزه وقف

وقف، سنتی است که سالیان دور تاکنون در کشومان رایج بوده است .

با توجه به موقعیت جغرافیایی و فرهنگی بیرجند و نیز حضور

خانواده های ممتول در این منطقه ، بخش عظیمی ازآثار وقفی در

اداره اوقاف و امور خیریه بیرجند موجود است .

این اداره با کمک مدیریت میراث فرهنگی بیرجند در تدارک موزه وقف

در این شهر برآمد .

بر اساس برنامه ریزی ، این موزه با صدمین سال تاسیس مدرسه

شوکتیه افتتاح شد .

بازرار سوغات بیرجند

بازارهای  و بازارچه ها ی بیرجند در گذشته در دامنه شیب شمالی

تپه های شهر، در دو سوی رود کفتر خان قرار داشتند.

اما در حال حاضر بسیار از بازارها قدیمی تخریب وباقی  مانده و نیز

ساختار قدیمی  خود را تا حد زیادی از دست داده اند.

از جکله بازارهای قدیمی بیرجند، عبارتند از:

بازار سادسی: ورودی شرقی این بازار از سمت میدان امام و

ضلع غربی آن متصل به بازار سرپوش است .

در ان ازار پوشاک، خوار و بار ، لوازم خانگی و .... به فروش می رسد .

بازار ملک: این بازار از سمت شرق  متصل به بازار سرپوش  و از سمت غرب

به سه راه اسدی منتهی می شود .

در این بازار از انواع پوشاک، پارچه ، مواد خوراکی، سوغات بیرجند،

کتاب و ... به فروش می رسد.

بازار سرپوش: این بازار بین دو بازار سادسی و ملک قرار دارد .

در این بازار پوشاک، سوغات بیرجند ، جواهرات و ...به فروش می رسد .

بازار چهنکد ی ها : این بازار در سه راه اسدی قرار دارد و مشاغلی

مانند آهنگری و جگر فروشی را در بر می گیرد .

از دیگر بازارهای موجود در اطراف این بازار ها می توان  به بازار

پشم فروشان ، بازار کفش فروشان و بازار مسگران اشاره کرد

که برخی از حجر های موجود درآنها بدون تغییر باقی مانده اند .

زعفران، زرشک، عناب، آلو، فرش و صنایع دستی از بهترین سوغاتهای

منطقه جنوب خراسان است.

*************

گروه تحقیق فجر

مهدیه مسجد صاحب الزمان کرمان